شوک روانی، واکنش شدید عاطفی و جسمی است که پس از تجربه رویدادهای آسیب‌زا مانند تصادفات، از دست دادن عزیزان، بلایای طبیعی یا حوادث خشونت‌آمیز رخ می‌دهد. این حالت می‌تواند تأثیرات عمیقی بر سلامت روان فرد بر جای گذارد، اما با مداخله به‌موقع و صحیح، قابل مدیریت و پیشگیری از عوارض بلندمدت است. دکتر لیلا رازقیان، روانپزشک و عضو هیات علمی دانشکده پزشکی شیراز، راهکارهای کلیدی امداد روانی اولیه برای مواجهه با فرد دچار شوک را تشریح کرد.

به گزارش روابط عمومی دانشکده پزشکی، دکتر رازقیان با بیان اینکه شوک روانی می‌تواند طیف گسترده‌ای از مشکلات را در ابعاد جسمی، روانی و رفتاری ایجاد کند، توضیح داد: پس از تجربه یک واقعه آسیب‌زا، فرد ممکن است دچار طیف وسیعی از واکنش‌ها شود. این واکنش‌ها می‌توانند شامل مشکلات عاطفی مانند اضطراب و وحشت شدید، حملات پانیک، غم و افسردگی عمیق، احساس گناه یا شرم، و یا حتی بی‌حسی عاطفی و کرختی باشد.

او ادامه داد: در بعد جسمی نیز، خستگی شدید ناشی از فعال‌سازی مداوم سیستم عصبی، مشکلات خواب شامل بی‌خوابی یا کابوس‌های مکرر، علائم جسمی مانند تپش قلب، تنگی نفس، سردرد و دردهای معده، و حتی ضعف سیستم ایمنی به دلیل استرس مزمن دیده می‌شود.

عضو هیات علمی دانشکده پزشکی شیراز همچنین به مشکلات رفتاری و شناختی اشاره کرد و افزود: گیجی، عدم تمرکز، ناتوانی در تصمیم‌گیری، اجتناب از مکان‌ها یا افراد مرتبط با حادثه، تحریک‌پذیری، خشم یا عصبانیت غیرمعمول، و انزوای اجتماعی از دیگر پیامدهای شوک روانی هستند. اگر این علائم به‌موقع مورد توجه قرار نگیرند، می‌توانند به مشکلات بلندمدتی مانند اختلال استرس پس از سانحه با علائم پایداری چون فلش‌بک و کابوس، افسردگی مزمن، اختلالات اضطرابی و مشکلات جدی در روابط بین فردی منجر شوند.

دکتر رازقیان بر اهمیت مداخله سریع و رویکردهای روان‌شناختی در ساعات و روزهای اولیه پس از حادثه تاکید کرد و هشت راهکار کلیدی را به شرح زیر معرفی نمود:

١_مداخله روان‌شناختی فوری: بلافاصله پس از وقوع حادثه، فراهم کردن حمایت عاطفی، گوش دادن فعال به فرد، ایجاد احساس امنیت و آموزش تکنیک‌های ساده آرام‌سازی، اولین و حیاتی‌ترین گام است.

٢_مشاوره روان‌شناسی: مراجعه به روان‌شناس متخصص تروما، به پردازش هیجانات و کاهش اضطراب ناشی از واقعه کمک شایانی می‌کند. درمان‌های شناختی-رفتاری متمرکز بر تروما در کوتاه‌مدت بسیار مؤثر هستند.

٣_تکنیک‌های آرام‌سازی: تمرینات تنفس عمیق (مانند دم ۴ ثانیه، نگه داشتن ۴ ثانیه، بازدم ۶ ثانیه) و آرام‌سازی پیش‌رونده عضلانی، ابزارهای مؤثری برای کاهش تپش قلب و اضطراب هستند. توصیه می‌شود روزانه ۵ تا ۱۰ دقیقه تمرین شوند.

۴_حمایت اجتماعی: صحبت کردن با دوستان، خانواده یا گروه‌های حمایتی، به اشتراک گذاشتن احساسات و دریافت حمایت عاطفی، می‌تواند احساس انزوا را کاهش دهد.

۵_ذهن‌آگاهی و مدیتیشن: تمرین ذهن‌آگاهی به فرد کمک می‌کند تا در لحظه حال باقی بماند و افکار مزاحم را مدیریت کند. استفاده از اپلیکیشن‌های مدیتیشن یا تمرینات کوتاه تمرکز بر تنفس می‌تواند مفید باشد.

۶_فعالیت بدنی: ورزش سبک مانند پیاده‌روی یا یوگا (حدود ۳۰ دقیقه در روز) به کاهش ترشح هورمون‌های استرس و بهبود خلق‌وخو کمک می‌کند.

٧_بهبود کیفیت خواب: ایجاد یک روتین خواب منظم (۷ تا ۹ ساعت در شب) و پرهیز از مصرف کافئین یا استفاده از نمایشگرها قبل از خواب، برای بازسازی روانی ضروری است.

٨_محدود کردن محرک‌ها: دوری موقت از اخبار، تصاویر یا گفتگوهایی که واقعه را یادآوری می‌کنند، به مغز فرصت پردازش بهتر و آرامش می‌دهد. تمرکز بر فعالیت‌های آرام‌بخش توصیه می‌شود.

درپایان دکتر رازقیان تصریح کرد: اگر علائم شوک روانی پایدار بوده و عملکرد روزمره فرد را مختل کند، مراجعه به روانپزشک برای ارزیابی و آغاز درمان‌های لازم، از جمله درمان دارویی یا روان‌درمانی تخصصی، امری ضروری است.