در روزگار ما، گوشی هوشمند از یک ابزار کمکی به یکی از جدی‌ترین دغدغه‌های سلامت روان در سنین رشد تبدیل شده است. چیزی که ما در گفتار روزمره «اعتیاد به گوشی» می‌نامیم، در واقع نوعی استفاده مشکل‌ساز و خارج از کنترل است که می‌تواند مسیر رشد مغز، سلامت روان و روابط اجتماعی کودک و نوجوان را دگرگون کند. اغلب، این رفتار یک نشانۀ هشداردهنده از یک مشکل پنهان دیگر مثل اضطراب، افسردگی یا حس تنهایی است، نه صرفاً یک عادت بد.

اپلیکیشن‌ها و شبکه‌های اجتماعی طوری طراحی شده‌اند که سیستم پاداش مغز را قلقلک بدهند. اما راز اصلی فقط ترشح دوپامین نیست، بلکه پاداش پیش‌بینی‌نشده است. مغز ما نه فقط برای دریافت لایک، بلکه برای انتظارِ دریافت آن، دوپامین ترشح می‌کند. همین پیش‌بینی‌ناپذیری اینکه نمی‌دانیم چه زمانی بوق گوشی درمی‌آید یا چند نفر پستمان را دیده‌اند، باعث می‌شود مدام صفحه را چک کنیم.

در نوجوانان، ماجرا پیچیده‌تر است؛ از یک طرف، مرکز کنترل مغز که همان قشر پیش‌پیشانی است و مثل ترمز عمل می‌کند، هنوز کامل ساخته نشده؛ از طرف دیگر، مرکز هیجان و پاداش مغزشان به‌شدت حساس و پرقدرت است. یعنی نوجوان نه‌تنها ترمز ضعیفی دارد، بلکه گاز فوق‌العاده قدرتمندی هم زیر پایش است. به همین دلیل، مقاومت در برابر کشش گوشی برایش بسیار دشوارتر از بزرگسالان است.

والدین و مربیان باید نسبت به برخی نشانه‌های بحرانی هوشیار باشند؛ چرا که تابش نور آبی گوشی با سرکوب هورمون ملاتونین، علاوه بر ایجاد بی‌خوابی، باعث خستگی مداوم در طول روز می‌شود. این مسئله زمانی وخیم‌تر می‌شود که فعالیت‌های حیاتی همچون ورزش، مطالعه و تعاملات اجتماعی، قربانیِ زمانِ گوشی شوند؛ به طوری که در صورت محدود کردن دسترسی به این دستگاه، شاهد واکنش‌هایی مثل پرخاشگری، بی‌قراری یا غم شدید خواهیم بود. علاوه بر این، پناه بردن به دنیای دیجیتال برای فرار از تنش‌های خانوادگی یا اضطراب‌های اجتماعی، در کنار کاهش تمرکز و عادت به پردازش سطحی اطلاعات، در نهایت به افت چشمگیر سطح تحصیلی و فکری منجر می‌گردد.

هدف ما نباید حذف تکنولوژی باشد، بلکه باید تعادل و استفادۀ فعال را آموزش دهیم. ممنوعیت مطلق معمولاً به پنهان‌کاری و واکنش‌های دفاعی نوجوان می‌انجامد. مهم‌ترین عامل، رفتار خود شماست. اولین قدم، ایجاد زمان‌های بدون تکنولوژی برای کل خانواده است. پژوهش‌ها نشان می‌دهند وقتی والدین مدام با گوشی مشغولند و حواسشان از فرزند پرت می‌شود که به این پدیده حواس‌پرتی دیجیتال والدین گفته میشود، کیفیت رابطه آسیب می‌بیند و رفتارهای مشکل‌ساز در کودک بیشتر می‌شود. نمی‌شود از کودک و نوجوان انتظار مدیریت داشت، در حالی که خودمان هر لحظه از گوشی استفاده می‌کنیم.

همچنین به جای فرمان دادن، با او وارد گفت‌وگو شوید. درباره مفهوم رژیم دیجیتال حرف بزنید و با هم برایش مرز بگذارید. مثلاً قانون بگذارید که گوشی فقط پس از انجام تکالیف و یک فعالیت بدنی روشن شود. محدودیت زمانی توافقی، بسیار مؤثرتر از قطع ناگهانی اینترنت است؛ مغز از خلاقیت و فعالیت بدنی هم لذت می‌برد. اگر فقط گوشی را بگیرید و فضای خالی بماند، نوجوان دوباره به سمت آن کشیده می‌شود. باید منابع سالم دوپامین ورزش تیمی، موسیقی، هنر، بازی فکری را در برنامۀ روزانه‌اش بگنجانید.

قوانین روشنی وضع کنید، مثلاً میز ناهارخوری و اتاق خواب مناطق بدون گوشی باشند. شب‌ها، گوشی باید بیرون از اتاق خواب شارژ شود تا چرخۀ خواب حفظ گردد؛ مهم‌تر از اینکه بگوییم چیزی را نبین، این است که یاد بدهیم این ابزار چگونه فریبش می‌دهد. وقتی نوجوان بفهمد الگوریتم‌ها چطور طراحی شده‌اند تا او را میخکوب کنند، نگاه انتقادی پیدا می‌کند. تشویقش کنید که از یک مصرف‌کنندۀ منفعل، به یک کاربر فعال تبدیل شود مثلاً ساخت ویدئو، یادگیری یک مهارت، برنامه‌نویسی. پژوهش‌ها می‌گویند نوع استفاده فعال در برابر منفعل از خودِ مدت زمان استفاده مهم‌تر است.

به‌یاد داشته باشیم، استفادۀ مشکل‌ساز از گوشی گاهی صرفاً یک بدرفتاری نیست، بلکه یک فریاد خاموش برای کمک است. اگر دیدید رفتار فرزندتان از کنترل خارج شده، با پرخاش یا افسردگی شدید همراه است، یا زندگی روزمره‌اش مختل شده، حتماً از روان‌شناسان و روان‌پزشکان کمک بگیرید.

دکتر سارا ده بزرگی، فوق تخصص روانپزشکی کودکان و نوجوانان و عضو هیأت علمی گروه روان‌پزشکی دانشکده پزشکی شیراز